शेळीपालनात तोटा होण्याची प्रमुख कारणे
शेळीपालन हा ग्रामीण भागातील अनेक शेतकऱ्यांसाठी चांगला व्यवसाय ठरू शकतो. कमी जागेत तुलनेने कमी भांडवलातून हा व्यवसाय सुरू करता येतो आणि शेळ्या, बोकड तसेच पिल्लांना बाजारपेठेत मागणी असते. मात्र शेळीपालन सुरू केले म्हणजे नफा हमखास मिळतो असे नाही. योग्य नियोजन, व्यवस्थापन आणि आरोग्याची काळजी घेतली नाही तर या व्यवसायात मोठा तोटाही होऊ शकतो.
अनेक वेळा शेतकरी शेळीपालन सुरू करण्यापूर्वी फक्त शेळ्या खरेदी करण्याचा खर्च विचारात घेतात. परंतु शेड, खाद्य, पाणी, औषधोपचार, मजुरी, प्रजनन, मृत्यूदर आणि विक्री व्यवस्थापन यांचा योग्य विचार केला जात नाही. त्यामुळे अपेक्षित नफा मिळत नाही. चला, शेळीपालनात तोटा होण्याची प्रमुख कारणे जाणून घेऊया.
1. योग्य नियोजनाशिवाय व्यवसाय सुरू करणे
शेळीपालन सुरू करण्यापूर्वी किती शेळ्या घ्यायच्या, त्यांच्यासाठी किती जागा लागेल, खाद्याचा खर्च किती येईल आणि शेळ्या कुठे विकायच्या याचे नियोजन करणे आवश्यक आहे.
काही शेतकरी इतरांचा व्यवसाय पाहून लगेच मोठ्या संख्येने शेळ्या खरेदी करतात. मात्र स्वतःकडे पुरेसा चारा, पाणी, मनुष्यबळ किंवा भांडवल नसल्यामुळे काही महिन्यांत अडचणी निर्माण होतात.
त्यामुळे सुरुवातीला आपल्या आर्थिक क्षमतेनुसार लहान प्रमाणात व्यवसाय सुरू करून अनुभव मिळवणे अधिक योग्य ठरू शकते.
2. शेळ्या खरेदी करताना चुकीची निवड
शेळीपालनातील सर्वात महत्त्वाचा खर्च म्हणजे शेळ्या आणि बोकडांची खरेदी. निरोगी, चांगल्या वाढीच्या आणि योग्य प्रजननक्षम जनावरांची निवड न केल्यास पुढे मोठा तोटा होऊ शकतो.
फक्त कमी किंमत पाहून शेळी खरेदी करणे योग्य नाही. शेळीचे वय, शरीराची स्थिती, चालण्याची पद्धत, डोळे, त्वचा, खाद्य घेण्याची क्षमता आणि पूर्वीचा आरोग्य इतिहास यांसारख्या बाबी तपासणे आवश्यक आहे.
शक्य असल्यास अनुभवी व्यक्ती किंवा पशुवैद्यकाच्या मदतीने जनावरांची निवड करावी.
3. खाद्याचा खर्च नियंत्रणात न ठेवणे
शेळीपालनाच्या एकूण खर्चामध्ये खाद्याचा मोठा वाटा असू शकतो. चारा स्वतःच्या शेतातून उपलब्ध नसेल आणि सर्व खाद्य बाजारातून खरेदी करावे लागत असेल तर खर्च वाढू शकतो.
शेळ्यांना त्यांच्या गरजेनुसार संतुलित खाद्य, हिरवा चारा, सुका चारा, स्वच्छ पाणी आणि आवश्यक पोषण मिळणे महत्त्वाचे आहे. मात्र कोणतेही खाद्य किती आणि कधी द्यायचे याचे नियोजन नसल्यास खर्च वाढतो आणि अपेक्षित वजनवाढ मिळत नाही.
म्हणून शेळीपालन सुरू करण्यापूर्वी चारा व्यवस्थापनाचे नियोजन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
4. शेळी शेडमध्ये योग्य व्यवस्था नसणे
अस्वच्छ, दमट किंवा हवेशीर नसलेले शेड शेळ्यांच्या आरोग्यासाठी नुकसानकारक ठरू शकते. शेडमध्ये पावसाचे पाणी साचणे, घाण जमा होणे किंवा योग्य वायुवीजन नसणे यामुळे आजारांचा धोका वाढू शकतो.
शेड बांधताना स्वच्छता, हवा, प्रकाश, पाण्याचा निचरा आणि शेळ्यांना पुरेशी जागा यांचा विचार करावा.
5. आजारांकडे दुर्लक्ष करणे
शेळीपालनात आरोग्य व्यवस्थापनाकडे दुर्लक्ष करणे हे तोट्याचे मोठे कारण ठरू शकते. एखाद्या शेळीला आजाराची लक्षणे दिसल्यानंतरही उपचार करण्यास उशीर केल्यास तिची प्रकृती गंभीर होऊ शकते.
शेळ्यांचे नियमित निरीक्षण करावे. खाद्य कमी खाणे, सुस्ती, ताप, खोकला, जुलाब किंवा इतर असामान्य लक्षणे दिसल्यास पशुवैद्यकीय सल्ला घ्यावा.
लसीकरण, जंतनाशक व्यवस्थापन आणि स्वच्छता याबाबत स्थानिक पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.
6. पिल्लांच्या संगोपनाकडे दुर्लक्ष
शेळीपालनाच्या व्यवसायात पिल्लांचा मृत्यूदर वाढला तर नफ्यावर मोठा परिणाम होतो. नवजात पिल्लांना योग्य वेळी आणि योग्य पद्धतीने काळजी मिळणे आवश्यक आहे.
पिल्लांना स्वच्छ आणि सुरक्षित जागा, योग्य पोषण आणि आवश्यक आरोग्य व्यवस्थापन मिळणे महत्त्वाचे आहे. पिल्लांच्या आरोग्याकडे सुरुवातीपासून लक्ष दिल्यास भविष्यातील उत्पादनक्षमता सुधारण्यास मदत होऊ शकते.
7. प्रजननाचे योग्य नियोजन न करणे
व्यवसायात चांगले उत्पादन मिळवण्यासाठी प्रजनन व्यवस्थापन महत्त्वाचे आहे. योग्य बोकडाची निवड, शेळ्यांचे आरोग्य आणि प्रजननाचा योग्य काळ याकडे दुर्लक्ष केल्यास अपेक्षित पिल्लांची संख्या किंवा गुणवत्ता मिळू शकत नाही.
प्रजननासाठी निरोगी आणि योग्य गुणधर्म असलेल्या जनावरांची निवड करावी.
8. बाजारपेठेचा अभ्यास न करणे
शेळ्या खरेदी करण्यापूर्वी त्यांची विक्री कुठे आणि कशी करणार याचा विचार करणे आवश्यक आहे.
काही शेतकरी फक्त उत्पादनावर लक्ष केंद्रित करतात आणि विक्रीच्या वेळी स्थानिक बाजारातील दरावर अवलंबून राहतात. त्यामुळे अपेक्षित किंमत मिळत नाही.
आपल्या परिसरातील बाजारपेठा, व्यापारी, थेट ग्राहक आणि मागणी यांचा आधी अभ्यास करणे फायदेशीर ठरू शकते.
9. खर्चाची नोंद न ठेवणे
शेळीपालनात किती खर्च झाला आणि किती उत्पन्न मिळाले याची नोंद ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे.
शेळ्यांची खरेदी, खाद्य, औषधे, शेड, मजुरी, वाहतूक आणि इतर खर्च स्वतंत्रपणे लिहून ठेवावा. त्याचप्रमाणे शेळ्या किंवा बोकड विकल्यावर मिळालेले उत्पन्नही नोंदवावे.
अशा नोंदीमुळे व्यवसायात खरोखर नफा होत आहे की फक्त पैसे फिरत आहेत हे समजण्यास मदत होते.
10. अनुभव नसताना मोठ्या प्रमाणात व्यवसाय सुरू करणे
शेळीपालनाचा अनुभव नसताना सुरुवातीलाच मोठ्या संख्येने शेळ्या घेणे धोकादायक ठरू शकते.
पहिल्या टप्प्यात कमी संख्येने शेळ्या घेऊन व्यवस्थापन, खाद्य, आरोग्य, प्रजनन आणि विक्री यांचा अनुभव घ्यावा. अनुभव वाढल्यानंतर व्यवसायाचा विस्तार करणे अधिक सुरक्षित ठरू शकते.
निष्कर्ष
शेळीपालन हा चांगली संधी असलेला व्यवसाय असला तरी योग्य नियोजनाशिवाय त्यात तोटाही होऊ शकतो. शेळ्या खरेदी करण्यापूर्वी चारा, शेड, पाणी, आरोग्य, प्रजनन, बाजारपेठ आणि आर्थिक नियोजन या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे.
विशेषतः नवशिक्यांनी इतरांचा व्यवसाय पाहून घाईघाईने मोठी गुंतवणूक करण्याऐवजी आधी माहिती आणि अनुभव मिळवावा. प्रत्येक खर्चाची नोंद ठेवावी आणि आरोग्यविषयक समस्यांमध्ये पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
शेळीपालनात नफा मिळवण्याचे रहस्य फक्त जास्त शेळ्या ठेवण्यात नाही, तर योग्य व्यवस्थापन, कमी अनावश्यक खर्च, चांगले आरोग्य आणि योग्य वेळी योग्य बाजारपेठेत विक्री करण्यात आहे.